ÜİB ÜRETİM İZİN BELGESİ KAPSAMINDA SAVUNMA SANAYİİNDE ÜRÜN KIRILIMI VE KONFİGÜRASYON YÖNETİM SÜRECİ

Üretim; mal, hizmetlerin oluşturulması ve gerçekleştirilmesidir.

Belirli bir fiziksel varlık üzerinde onun değerini arttıracak bir değişiklik yapmayı yada hammadde ve yarı ürün niteliğindeki maddeleri, bir ürün haline dönüştürme olarak tanımlanır.

Ürün Ağacı: BOM Malzeme Listesi veya Bill of materials (BOM), Bir ürünün üretimi için gereken parçaların listesidir. Üretim süreçlerinde kullanılan ve bitmiş bir ürünü bir araya getirmek için gereken bileşenlerin, malzemelerin ve yarı mamul ürünlerin tam listesini detaylandıran temel bir bilgi kaynağıdır.

Kalem: ürün ağacında bulunan her malzeme bir kalemdir. Hammadde, yarı mamul veya ara mamul olabilir.

Faz: Malzeme listesindeki her bir parçanın yaşam döngüsü aşamasıdır.

Bileşen miktarı: Parçaların miktarı satın alma aracı ve üretimde kullanılan malzeme listesine hizmet edebilmesi için her montajda kullanılan her bir parçanın miktarıdır.

Temin yeri: Her bölüm, raftan satın alınan veya proje şartnamesine göre üretilen (Piyasa, İthal, Dahili üretim, Fason tedarik türleridir).

Ürün: Herhangi bir parçaya yeni bir kalem olarak bağlanamayan malzemedir.

Konfigürasyon: Bir ürünün müşterinin talebine göre farklı kombinasyonlarının seçilerek üretilmesiyle devam eden süreçtir. Standart MIL-STD-973

Sistem, belirli parçalardan (alt birimlerden, alt sistemlerden) oluşan, bu parçalar arasında belirli ilişkiler olan ve bu parçalarla dış çevre ilişkisi bulunan bir bütündür.

Üretim sistemi; işgücü, hammadde, bilgi, enerji, sermaye gibi girdilerin belirli bir dönüştürme sürecinden geçirilerek mal veya hizmetin üretilmesidir.

Üretim sistemleri üçe ayrılır.

Üretim akışı,

Ürün cinsi,

Ürün miktarı,

Beş temel üretim sistemi:

Akış tipi üretim/ kitlesel,

Sürekli veya süreç tipi,

Proje tipi,

Atölye tipi,

Hücresel ve karma,

Hammadde : Bir ürünün oluşması için gereken, henüz herhangi bir işleme girmemiş maddelerdir. Patlatma: Ürün ağacında “patlatma” işlemi bileşen parçalarının hangi alt montajlardan oluştuğunu görmede kullanılır. Tek seviyeli bir BOM, yinelenen bir üretim sürecini oluşturan bileşenleri içerir. Bu bom aynı ürünü üretmek için birçok kez kullanılabilir. Çok seviyeli bom, bir üretim sürecini oluşturan bileşenlerden ve düzeneklerden oluşur. Montaj parçalarının tek seviyeli BOM’u vardır.

Ürün ağacı kullanımı ve yönetimi

 Ürün ağaçları tek seviyeli ve çok seviyeli olmak üzere 2 çeşittir. Çok seviyeli olmasının nedeni, ürünün üretim süreçleri ve rotalarına göre değişmektedir. Ürün ağacı tek seviyeden oluşuyorsa buna “malzeme listesi” ya da “parça listesi” denilebilir. Şekil 1‟de BOM iş akışı verilmiştir

Ürün ağaçları oluşturulurken bazı hususlara dikkat edilmesi gerekmektedir. (Bertrand vd.,2000). · Parçaya verilen numara ve tanım firmadaki tüm çalışanların anlayabileceği şekilde açık ve net olmalıdır. · Parça numaraları her malzeme için tek olmalıdır. · Parçanın prototip, geliştirme, ön seri veya seri olduğunu ilk bakışta anlayabilmek için parça numarasının sonuna takı eklenmelidir. · Parçanın güncel revizyonunu belirten yeni numara ya da harf ile belirtilmelidir. Farklı departmanlar tarafından oluşturulan ürün ağaçları ve kullanım sebepleri Tablo 2‟de gösterilmektedir.

Ürün ağaçlarında bileşenler bir araya gelerek ürün ailelerini oluşturur. Bileşenlerin ilk adımını hammaddeler oluşturur ve ürün aileleri 2 veya daha fazla bileşenden meydana gelmiş yapılardır. A : Kademe 0 B-C-E :Kademe 1 D-F-G :Kademe 2 H :Kademe 3 Yukarıdaki ürün ağacı 4 kademeden oluşmaktadır. A-C-E –F olmak üzere 4 adet ürün ailesi vardır. B-D-G-H olmak üzere 4 farklı bileşenden oluşmaktadır. C-E-F hem bileşen hem de ürün ailesidir. H hammaddedir. A nihai üründür. Örneğin; 75 adet A ürünü üretmek için tahminleme yöntemiyle gereken malzeme miktarını tespit edebiliriz. Buna göre ; 75 adet A üretebilmek için; 75 X 2 = 150 adet B 75 X 3 = 225 adet C 75 X 2 = 150 adet E 225 X 4 = 900 adet D 150 X 2 = 300 adet F 150 X 1 = 150 adet G 300 X 3 =900 adet H Sonuç olarak; 75 adet A parçasını üretebilmek için 900 adet H ,150 adet G,300 adet F, 900 adet D,150 adet E,225adet C ve 150 adet B bileşenine ihtiyaç olduğu görülür.

Aynı yapının diğer ürün ağacı gösterim formatı Şekil 3‟teki gibidir. Ürün Numarası:5301A0000 Revizyon : A Seviye No Parça No İsim Birim Miktar Değişiklik Yayın No 1 5301A2000 XXX 10 Adet YYY 2 3 Şekil 3: Farklı ürün ağacı yapısı

Bunlardan biri “ürün ağacı”, diğeri de “rota”dır. Bir mamülün maliyetine hem ürün ağacından gelen hammadde maliyeti hem rotadan gelen makine, işçilik maliyeti hesaplanarak ulaşılır. Üretim emri rotasındaki her operasyon ürün ağacına göre şekillenir. Şekil 4‟te çok seviyeli ürün ağacı ve rota yapısı gösterilmiştir

3.1.3 Ürün ağacı türleri Günümüzde müşterilerden gelen talebe göre ürün çeşitliliği gittikçe artmıştır. Şirketlerde oluşan veri fazlalığı ve ürün yapısındaki değişiklikler ile ürün ağaçlarını farklılaştırma yoluna gitmişlerdir. Prototip Ürün Ağacı: İmalatı yapılacak ürünün seriye geçilmeden önce yapılması gereken boyutlarda, malzeme ve performans testlerinin yapılması amacıyla oluşturulmuş ilk halidir. Şekil 5‟ te prototip ürün ağacı sürecinden görselleştirilmiştir. Prototip, tasarım aşamasından sonra gelir. Prototipleme ise malzeme seçilmeden önce yapılır. Bu şekilde seçilecek malzemeler daha doğru şekilde kararlaştırılmış olur. Prototipte yanlış görülen geometriler, tasarım aşamasına gidilerek tekrar revizyon yapılır ve ürün seriye geçmeden testleri tamamlanır. Prototip üretiminde amaç emek, zaman ve para tasarruf sağlamaktadır.

Mühendislik Ürün Ağacı: Tasarım bölümünde isteklere bağlı olarak ortaya çıkar ve ürünün nasıl tasarlandığına bağlı olarak düzenlenmiş olan mühendislik ürün ağacına (EBOM ) dönüşür. Şekil 6‟da EBOM yapısı gösterilmiştir. Mühendisler bir ürünü tanımladıklarında, montajları (modülleri) ve yeni parçalar tasarlar. Ardından tasarladıklarını yeniden kullanır. Şirketler, bu EBOM yapısını biraz değiştirerek, MBOM adı verilen ve üretime hazır bir yapıyı oluştururlar. EBOM kullanımı, mevcut ürünler için parça yapısını yönetebilme, yeni ürünler için tekrar kullanabilme olanağı sağlar.

Üretim Ürün Ağacı: Parçaların malzeme listesi, bir montajda yer alacak tüm parçaların reçetesidir. EBOM’dan farklı olarak MBOM(üretim ürün ağacı), bir ürün üretmek için gereken parçalara odaklanır. EBOM’daki parça listesine ek olarak, MBOM ayrıca ara parçalar hakkında bilgiler içerir Şekil 7‟de MBOM‟un yapısı gösterilmiştir. Bir ürünün üretilme şeklini yansıtır. Üretim ürün ağacı yönetimi, şirketlere tasarımdan gelen verilerinin üretime uygun haliyle transfer edilmesini sağlar. Farklı lokasyonlarda üretim yapan şirketlerde MBOM çok önem arz etmektedir. MBOM ( üretim ürün ağacı ), bir ürünün tasarlandığı esnada kullanılan malzemeler ve ürünü üretmek için gerekli olan malzemelerin (Örnek: Boya, yapıştırıcı, fikstür-aparat vs…) bulunduğu listenin tamamına verilen addır. EBOM’dan MBOM’a yapılan ana değişiklikler; fiziksel dünyada olmayan alt montajların kaldırılması şeklindedir. Örneğin, tasarımcı tarafından mantıksal olarak gruplandırılmış, ancak bir grup olarak iki parçadan oluşan bir gruplama, imalat için mantıklı değildir (assembly B). Ürünün üretimi için ihtiyaç duyulan tasarım dışı öğelere ek olarak boya veya gres örnek verilebilir.

Konfigüre edilebilir Ürün Ağacı: Şirketin sattığı “son ürünleri” dinamik olarak oluşturmak içinde CBOM (yapılandırılabilir ürün ağacı) kullanılır. CBOM yapısını kullanmanın yararı, ürün yapılarını korumak için gereken iş çabasını azaltmasıdır. Yapılandırılabilir malzeme listesi, en sık “yapılandırıcı” yazılım tarafından ve manuel olarak yönlendirilebilir. CBOM’un gelişimi, modüler(baz) bir BOM yapısının yerinde olmasına bağlıdır. Modüler BOM yapısı, bir son öğeyi “yapılandırmak” için seçilebilecek montajları / alt sistemleri sunar. Konfigürasyon yapısının ürün ağacıyla ilgili uygulamalarda kullanımında eskiden sadece üst seviyedeki malzemelerde seçim yapılarak ilerlenebiliyordu. (Veen ve Wortmann, 1992).Ancak günümüzde teknolojinin gelişmesiyle stok izlenebilirliği daha sağlıklı şekilde yapılıyor ve müşterinin her seviyede seçim yaparak kapsamlı ve güvenilir bir ürün ağacı oluşturulmasına imkan tanınmıştır. Hayalet Ürün Ağaçları: (Phantom Bill of Material) Bir ürün ağacında yer alan yarı mamullerin üretim ve stok takibinin yapılmak istendiğinde oluşturulur. Bu yeni ara montajlar için iş emri çıkmaz Örneğin, mühendislik ve pazarlama departmanları, üretime üst kapaklarında farklı şirketlerin logoları bulunan ürün üretilmesi gerektiğini belirtiğinde, bu ürünlerin alt kısım ara montajlarına bir parça numarası verilir (Lunn, 1992). Genel olarak, günümüz bilgi teknolojileriyle BOM veya ürün bilgi modelleme çalışmaları çoğunlukla ürün tasarım alanını ve üretim alanını kapsamaktadır.

3.2 Konfigürasyon Yönetimi Tanım ve Özellikler Varyant bir ürünün çeşitlendirilmesi olarak tanımlanabilir. Ürün verilerinin birleştirilmesi ve üretim bilgisi, tek bir varlık modelinde birden fazla malzeme listesinin uygunluğuna göre birbirine bağlanması yoluyla gerçekleşir. Bu konuyu ele almak için, iki araçtan oluşan değişken bir kullanım koordinasyon mekanizması geliştirilmiştir: · Çeşitli işleyicilerin özellikleri · Ürün-işlem çeşidi Bir çeşit işleyicisi, bileşen sınıfını değişken parametreleri ile ilişkilendirir ve olası değerlere sahip özel bir tasarım parametresi türüdür Örneğin, bir bisikletin rengi siyah, pembe, kırmızı veya gümüş olabilir. Çeşitli işleyici durumu, bileşen sınıfının bir varyantını, yani belirli bir öğeyi belirli bir değişken-parametresi değeriyle ilişkilendirir. Belirli bir müşteri siparişi için istenen ürün, detaylı tasarım bilgileri yerine, bir ürün-işlem çeşitliliği listesine girer. Daha sonra, bu listeler spesifik parametre değerleri ile birlikte ilgili parametre setine dönüştürülür. Parametre seti, özellikle çeşitli parametre ve değer çiftleridir, sadece bir ürün değişkenleri ailesini değil, aynı zamanda ilgili ürün ailesi ile proses değişkenleri ailesini ilişkilendirir (Jiao vd.,2007). Konfigürasyon kelimesi yabancı kökenli bir kelime olduğundan çeşitli konfigürasyon ve konfigürasyon yönetimi tanımları vardır. Konfigürasyon yönetiminin bazı tanımları şöyledir: Konfigürasyon kelimesinin anlamı yapılandırmadır. Konfigüre edilecek ürüne kısıtlamalar getirerek kaynakların kullanılabilirliğini ve müşterinin isteklerine uygunluğunu arttırır. Ürünü yönetmeye imkân sağlar. Terimsel anlamı; ürünü oluşturan bileşenlerin nasıl birleştirilebileceği üzerine bir takım kısıtlamalar dikkate alınarak, önceden tanımlanmış bileşenler kullanılarak bir ürünün tasarlanmasıdır. Kısıtlamalar, bileşenlerin özellik değerlerinin izin verilen veya hariç tutulan kombinasyonunu temsil eder. Standartlara (ISO 10007:2003) göre tanımı şöyledir: “Konfigürasyon yönetimi ürünün kullanım ömrü boyunca teknik ve idari yönden, ürünün konfigürasyon öğeleri ve ilgili ürün konfigürasyon bilgileri üzerinde yapılan yönetim faaliyetidir.” RSSB (RSSB, 2007) tanımı şöyledir: “Konfigürasyon ilgili şeylerin oluşturduğu grup ve bunların arasındaki ilişkilerdir. Konfigürasyon yönetimi ise bu şeylerin ve aralarındaki ilişkilerin takip edilmesi ile ilgilidir.”(Kandemir,2008) Konfigürasyon tanımları aşağıdaki şekillerde de olabileceği ortaya çıkmaktadır. (Soininen vd.,1998).Ürün bir dizi bileşendir. · Müşteri gereksinimi göz önüne alındığında konfigürasyon , tüm kısıtlamaları en az bir bileşen seti ile etki alanlarını ilişkilendiren ve özellikleri işlevler alanına uyan bir açıklaması da mevcuttur. · Tüm kısıtlamaları ve müşteri gereksinimlerini karşılayan bir dizi set olarak tanımlanabilir.

Varyant: Bir ürünün çeşitlendirilmesidir.

Ürün verilerinin birleştirilmesi ve üretim bilgisi, tek bir varlık modelinde birden fazla malzeme listesinin uygunluğuna göre birbirine bağlanmasıdır.

Konfigürasyon Yapılandırma anlamındadır. Konfigüre edilecek ürüne kısıtlamalar getirerek kaynakların kullanılabilirliğini ve müşterinin isteklerine uygunluğu arttırılır.

Kısıtlamalar, bileşenlerin özellik değerlerinin izin verilen veya hariç tutulan kombinasyonudur.

Konfigürasyon Yönetimi temel ilkeleri:

Bir ürünü yaşam döngüsü boyunca tüm aşamaları izlemek ve kontrol etmek önemli.

Konfigürasyon ana hat dokümanları: Fonksiyonel, Tahsis Edilmiş, Üretim,

Üretim tipleri: Stoğa, Siparişe göre montaj, Siparişe göre, Siparişe göre mühendislik üretimleri,

Terimler:

BOM Bill of Materils

CBOM Yapılandırılabilir Ürün Ağacı

CM Configüration Management

CONWIP Constant Work In Process

EBOM Mühendislik BOM

GT Grup teknolojisi

MBOM Üretim Ürün Ağacı

MİP Malzeme ihtiyaç planlama

PLM Ürün Yaşam Döngüsü Yönetimi

TZÜ Tam zamanında üretim

ÜPK Üretim planlama ve kontrol